Symposium Alter Nature: stimulatie van de interdisciplinaire dialoog (verslag)

Sinds november is Hasselt in de ban van het tentoonstellingsproject 'Alter Nature'. Het veranderen van de natuur vormt hierbij de rode draad. Als kers op de taart werd op 18 februari een symposium met als ondertitel 'Designing nature, designing human life, owning life' georganiseerd.

Recente ontwikkelingen in de wetenschap, zoals de synthetische biologie, lijken een biologische revolutie aan te kondigen. De tijd dat biologen louter beschrijvend werkten, is voorbij. De wetenschapper treedt geleidelijk op de voorgrond als designer van levend materiaal.

Wat zal de impact van deze nieuwe technologieën op het alledaagse leven zijn? Sommigen vrezen een totalitaire maatschappij, waarin de nieuwe techniek ons Big Brother-gewijs overheerst en biologische experimenten uit de hand lopen. Anderen koesteren dromen over een eeuwig en gezond leven. Zowel wetenschappers als kunstenaars werpen vragen op en zoeken naar antwoorden.

Symposia waar zowel wetenschappers, beleidsmakers als kunstenaars aan bod komen, zijn ongetwijfeld zeldzaam. Een divers gezelschap betrad vrijdagochtend dus de aula in de Universiteit Hasselt. Ondanks de kloof tussen kunst, design en wetenschap bewijzen de tentoonstellingen van 'Alter Nature' dat een vruchtbare dialoog mogelijk is. Bovendien kan de Universiteit Hasselt bogen op een interessante voorgeschiedenis rond het thema. In 2010 reikten ze immers eredoctoraten uitonder de noemer "art meets science". Onder meer Panamarenko en Koen Vanmechelen verlieten toen de aula als eredoctor.


foto: UHasselt

Ethische vragen

Op het 'Alter Nature symposium' passeerden maar liefst vijftien sprekers de revue. Zonder twijfel was Robert Zwijnenberg de geknipte man om de relatie tussenkunst en wetenschap te behandelen. Naast kunsthistoricus is hij ook voorzitter van het Arts and Genomics Centre, dat de wisselwerking tussen kunst en genomica stimuleert.

Desondanks stak hij niet onder stoelen of banken dat de samenwerking tussen kunst en wetenschap vaak niet van een leien dakje loopt. Door de grote verschillen is er veel tijd nodig om elkaars taal en werkzaamheden goed te begrijpen. Vaak overdondert de complexiteit van de wetenschappelijke materie de artiest en verliest hij het noorden. Daardoor kan hij in zijn artistieke praktijk niet gefundeerd reageren op de evoluties binnen de wetenschappen.

Volgens Zwijnenberg zit Adam Zaretsky wel op de juiste golflengte. Enkele jaren geledenorganiseerde de kunstenaar een performance, waarbij hij studenten in het labo genetische proeven liet uitvoeren op fazantenembryo's. Aangezien de Nederlandse wet geen genetisch gewijzigde fazanten toelaat, moesten de studenten de embryo's uiteindelijk vernietigen. Daar voelden ze zich bijzonder ongemakkelijk bij. Binnen de wetenschappelijke wereld is dit volkomen normaal, maar door de artistieke context kwamen ethische vragen bovendrijven. "Bioethics inaction" noemde Zwijnenberg het.


presentatie Adam Zaretsky is een vermakelijke performance - foto: UHasselt

De eigenzinnige Adam Zaretsky had zijn eigen presentatie vooral als een vermakelijke performance opgevat. Ondanks enkele opmerkelijke projecten blijft vooral zijn onduidelijke, maar komische aanpak bij. Een wereld van verschil met Koen Vanmechelen,die zijn kunstenaarspraktijk buitengewoon bondig en krachtig voorstelde. De nadruk lag op het 'Cosmopolitan Chicken Project', dat in 2000 met de kruising van de Mechelse koekoek en de Poulet de Bresse startte. Met de Mechelse Bresse als resultaat.

Sinds dat eerste experiment blijft hij steeds verder kruisen in de hoop tot een superbastaard te komen: een hybride kip met kenmerken van alle kipsoorten ter wereld. Zo wordt de kip een sculptuur, die door voortdurende kruising genetisch gebeeldhouwd is. Voor Koen Vanmechelen draait het echter niet zozeer om de kippen zelf, maar om de mens en de maatschappij. Via het 'Cosmopolitan Chicken Project' kaart hij thema's zoals nationalisme, diversiteit, domesticatie en integratie aan.

Verrijkend avontuur

De Britse designer Alexandra Daisy Ginsberg is medewerkster van Synthetic Aesthetic. Dit onderzoeksproject wil het gedeelde territorium tussen synthetische biologie en de creatieve praktijk opsporen door samenwerkingen opte zetten tussen synthetische biologen en mensen uit de creatieve sector. Doel is een duurzame samenwerking te stichten, elkaars praktijk te verrijken en een maatschappelijk debat los te weken. Helaas werd er slechts beknopt ingegaan op de verwezenlijkingen van het onderzoeksproject. Hun overzichtelijke website www.syntheticaesthetics.org biedt gelukkig wel een degelijk overzicht.

Designer en onderzoeker J.Paul Neeley gooide het over een andere boeg. Met uitgestreken gezicht presenteerde hij een toekomstig, fictief bedrijf: The Gaia Corporation, een firma die andere bedrijven wegwijs maakt in de synthetische biologie. In de fictieve presentatie ging hij diep in op wat de toekomst ons kan bieden. Neeley toonde zich een goed acteur, zodat veel toeschouwers pas laat opmerkten dat de lezing verzonnen was. Toen er tijdens de vragenronde fictieve, maar boeiende vragen opdoken, bleek het opzet geslaagd.


JP Neeley toont de toekomst met zijn bedrijf The Gaia Corporation - foto: UHasselt

Met het Alter Nature symposium wisten de organisatoren een divers publiek aan te spreken. Toch kan men zich moeilijk van de indruk ontdoen dat het water tussen beide werelden diep blijft. Tijdens de vragenronde zei een van de wetenschappers plagend: "Hoe dat komt, kunnen we niet beantwoorden.... Misschien kan de kunstenaar dat wel."  Ongetwijfeld grappig bedoeld, maar tegelijk veelzeggend over de wijze waarop sommige wetenschappers naar kunst kijken. Andersom is het echter vaak niet beter. Het blijven twee verschillende werelden met andere talen. Dit belet gelukkig niet dat steeds meer kunstenaars, designers en wetenschappers zich wagen aan een verrijkend interdisciplinair avontuur.

Niels Klerkx

Alter Nature: Designing Nature – Designing Human Life – Owning Life is een deel van Alter Nature, een overkoepelend project van Z33, Modemuseum Hasselt & CIAP in samenwerking met MAD-faculty, UHasselt, VIB (Vlaams Instituut voor Biotechnologie), KULeuven & BioSCENTer.