Mijnbeeld – Historische landschapsfotografie (verslag)

De expositiesite C-mine komt op kruissnelheid, zoveel is duidelijk. Naast de expo ‘Genk door schildersogen’, kan je er ook terecht voor de fotografietentoonstelling ‘Mijnbeeld’ en hedendaagse landschapsfotografie in de expo ‘Interland’. Een heus drieluik, waarbinnen de foto’s van ‘Mijnbeeld’ een scharnierfunctie vervullen.

Coalface wordt stilaan ‘the place to be’ voor innoverende fototentoonstellingen. In ‘Mijnbeeld’, onder curatorschap van fotografiehistoricus Dirk Lauwaert, worden we terug gekatapulteerd naar de prille mijnindustrie in Limburg. De expo bekijkt aan de hand van een aantal ankerpunten het veranderende landschap in de eerste helft van de twintigste eeuw. Daarbij is veel ruimte voor kritische bedenkingen en worden klassieke tegenstellingen doorbroken.

De kracht van de wetenschap

Het zou maar al te gemakkelijk zijn om de doeken van de landschapsschilders tegenover de foto’s uit ‘Mijnbeeld’ te plaatsen. Natuurlijk werkten de fotografen vanuit andere motivaties, maar dat hoeft geen afbreuk te doen aan de esthetische kwaliteiten van het getoonde werk. Een redenering die bioloog Jean Massart (1865-1925) als geen ander had begrepen. Hoewel hij voor wetenschappelijke doeleinden naar Genk trok, tonen zijn foto’s veel meer dan natuurkundig onderzoeksmateriaal.

Zijn foto’s zijn studies in miniatuurvorm, over de interactie van bodem, begroeiing en de leefwijzen van de lokale populatie. Een ambitieus opzet, dat treffend tot uiting komt in zijn brede panoramische foto’s van de ontluikende mijnstreek. De schijnbaar eindeloze longshots geven de landschappen een mysterieus en groots karakter, waar je als nietige toeschouwer bijna in verdwaalt. Zou de wetenschap dan toch niet zonder esthetische schoonheid kunnen?


Jean Massart – Heide en Stiemerbeekvallei Genk © Collectie Dienst Cultuur, stad Genk

Spelen met lijnen

‘Mijnbeeld’ plaatst niet zozeer de opkomende industrie tegenover de natuur, maar probeert het veranderende landschap een plaats te geven in het collectieve geheugen. Net zoals de mensen toen verschillende interpretaties gaven aan de landschapstransformatie, reikt ‘Mijnbeeld’ ook een rijk pallet aan van visies.

Het meest frappant komt dit misschien wel tot uiting in de foto’s van de spoorlijnen die dwars door het landschap snijden. De lijnen zijn geen onschuldige en spontane kronkels meer van de natuur, maar doelgerichte ingrepen van de mens die de omgeving haar ongerepte karakter ontnemen. De geometrische patronen, zo typisch voor het mijnlandschap, zwalpen tussen rechten en krommen. De juist aangelegde spoorlijnen doorklieven het landschap. Door de afstandsfotografie en het kille landschap, wekken de foto’s van de spoorlijnen door de heide- en bossengronden een wat onbehaaglijk gevoel op. Betekende de mijnbouw dan toch het definitieve failliet van de onaangetaste natuur?


Blancart FRÈRES (?) – Spoorweg Electrische centrale © Museum van de Mijnwerkerswoning Eisden

Tussen nostalgie en realisme

De kracht van deze expo is dat ze ontelbare vragen oproept en de beelden laat antwoorden. De diversiteit aan materialen en technieken, van glasnegatieven over grofkorrelige afdrukken tot postkaarten, maakt het plaatje compleet. Dat fotografie en schilderkunst hand in hand kunnen gaan en alle twee naar het idealistische beeld durven streven, komt tenslotte tot uiting in het werk van Edmond Jaminé (1856-1932). In perfect pictorialische stijl wijst de kunstfotograaf de moderne wereld af. De natuur en de traditionele samenleving zijn daarvoor het perfecte tegengif. Dit cultuurpolitieke standpunt vertaalt zich in radicale esthetische keuzes.

Zijn foto’s tonen de ‘oude Kempen’, waarin ieder spoor van moderniteit als sneeuw voor de zon verdwijnt. Dat zijn beelden als prentkaart werden gedrukt hoeft niet te verbazen. Dat foto’s een dankbaar publiciteitsmedium zijn, bewijst het groot-formaat ‘album Kadar’ uit de jaren veertig , dat op zijn beurt net de mijnsite van Waterschei gaat propageren als esthetisch ijkpunt. De mijn als voltooiing van een streek. Een bovenaanzicht van Waterschei waar de mijn als een zonnekoning uitkijkt over de cité. Zelfde techniek, andere invalshoek. Het ligt er maar aan wat je ambitie en overtuiging is…

Olivier Constant

De expo ‘Mijnbeeld’ is nog tot 5 december te bezichtigen in Coalface.

www.coalface.be
www.hetvervolg.org