Kunstenaars op de maan (recensie)

29.03

Het Hasseltse Z33 – Huis voor actuele kunst exploreert in de tentoonstelling 'Space Odyssey 2.0' het grensgebied tussen kunst en wetenschap, met de fascinatie voor het heelal als centraal gegeven. Ruimtereizen en jongensdromen gaan hand in hand in deze prima tentoonstelling die gevarieerd is en een uitstekend tempo aanhoudt. Er hangt iets laagdrempelig over deze tentoonstelling, en dat maakt het een verhaal voor een groot publiek én voor kinderen. Daarenboven slaagt curator Ils Huygens erin zowel inhoudelijk als visueel te prikkelen.

Fly me to the moon. Let me swing among those stars. Let me see what spring is like. On Jupiter and Mars. In 1954 componeerde Bart Howard (1915-2004) 'Fly me to the moon'. Op 21 juli 1969 stapte Neil Armstrong uit de Maanlander en zette als eerste mens een voet op het maanoppervlak. Iets later volgde zijn compagnon Buzz Aldrin. Missie Apollo 11 was succesvol.

Bijna 44 jaar na datum lijkt dat gegeven nog altijd onwaarschijnlijk. De maanwandeling is de stof van mythen of zelfs complottheorieën. Of lijkt enkel thuis te horen in liedjes zoals 'Fly me to the moon', waarin de hoofdpersoon zijn liefde belijdt en kracht bijzet door te overdrijven. Of door – eigen aan de liefde – het realiteitsbesef te verliezen. En toch: nietsvermoedend zong de hoofdpersoon dat hij wilde ontdekken hoe de lente op Jupiter of Mars is, terwijl de wedloop om Mars intussen volop woedt.

De ruimtevaart is na de hegemonie van de Verenigde Staten en Rusland internationaal geworden. Ook Argentinië, China, India, Israël en Japan zijn concreet bezig met ruimtevaart. Heuse Marssimulaties worden ingezet om risico en potentieel te kunnen inschatten. Plannen zijn in de maak voor commerciële ruimtestations. Met de open source-satelliet TubeSat kan de leek zijn eigen satelliet bouwen. Hoelang tot een echte 'Star Wars'? Die fenomenale aantrekkingskracht van maan en heelal laat ook kunstenaars niet koud.

Homo ludens

Er hangt iets laagdrempelig over 'Space Odyssey 2.0', en dat maakt het een boeiende tentoonstelling voor een groot publiek én voor kinderen. Die laagdrempeligheid is niet zozeer te wijten aan een opeenstapeling van eenvoudige kunstwerken maar aan de gezonde, lucide mix van hermetisch werk en werk dat op een directer niveau effect sorteert. Ook dynamiek en tempo zitten snor.

Curator Ils Huygens bedacht een tentoonstelling met dertien kunstenaars en bracht fotografie, installatiekunst en sculpturen samen tot een coherente excursie. Bij het duo kunst en wetenschap denken we onwillekeurig aan de papieren uitvindingen van Leonardo da Vinci, en dichter bij huis aan de escapistische hersenspinsels van Panamarenko. De tovenaar uit Antwerpen is hier - hoe kan het ook anders? - vertegenwoordigd. Schetsen, modellen en een video geven gestalte aan zijn fascinatie voor de zwaartekracht.

De intro is voorbehouden aan de Amerikaan Brian McCutcheon die door zijn vierjarig zoontje getriggerd werd om een project rond ruimtevaart op te starten. Met het beeld van een tuinstoel omgeven door ballonnen in zuurtjeskleuren trapt hij op komische wijze de expo af. In foto’s duikt het duo getooid met zelfgemaakte spacepakjes op de meest diverse plaatsen op. Het is de poëzie van een kind: de prille homo ludens. Toch blijft het een tikkeltje vrijblijvend.

Brian McCutcheon - Space Odyssey 2.0 Z33
Brian McCutcheon in Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Ganzen op de maan

Een van de ontroerende hoogtepunten is 'Moon Goose Analogue. Lunar Migration Bird Facility' van de Duitse Agnes Meyer-Brandis. Inspiratie vond ze in het zeventiende-eeuwse boek 'The man in het moone' van Francis Godwin. Die man in de maan is niet Janneke Maan, maar wijst op de fictieve tocht van een man die met zogenaamde maanganzen naar de maan reist.

Meyer-Brandis vatte het idee op om ganzen te kweken die vervolgens tot astronaut worden opgeleid om uiteindelijk naar de maan te vliegen. Op het eerste gezicht een bevreemdend plan. De kunstenares liet een aantal ganzeneieren kunstmatig uitbroeden, gaf de kuikens namen zoals Neil en Yuri, naar de befaamde maanreizigers, en leidde ze vervolgens op door middel van imprinting, of het vanaf de geboorte conditioneren van jonge dieren.
Het curriculum van de jonge maanganzen werd gefilmd: het is bijzonder moeilijk om die film niet tot op het eind uit te zitten. Op papier lijkt de queeste vergezocht maar de film intrigeert mateloos. Ter plaatse bouwde de kunstenares een control room die livebeelden van de ganzen registreert. Eierschalen liggen in de vitrine en er is een maquette van het schip met de laadbrug van de ganzenkuikens. Zeer poignant is de scène waarin de kunstenares vooroprijdt met in haar zog de klapwiekende maanganzen.

Agnes Meyer-Brandis - Moon Gooze - Lunar Migration Bird Facility
Agnes Meyer-Brandis - Moon Gooze - Lunar Migration Bird Facility (c) Agnes Meyer-Brandis

Agnes Meyer-Brandis - Moon Gooze - Lunar Migration Bird Facility
Agnes Meyer-Brandis - Moon Gooze - Lunar Migration Bird Facility, Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Agnes Meyer-Brandis - Moon Gooze - Lunar Migration Bird Facility
Agnes Meyer-Brandis - Moon Gooze - Lunar Migration Bird Facility, Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Een muzikale maan

Hoe klonken Armstrongs voetstappen op de maan? Op de atmosfeerloze maan weerklinkt geen geluid maar de onmogelijke vraagstelling van kunstenares Nelly Ben Hayoun is minstens fascinerend. In een video horen we een wetenschapper zeggen: “I am not an adlibber”. Ad libitum zaken verkondigen is niet eigen aan de aard van de wetenschapper, wiens wetenschap aan de regels van de kunst gebonden is. Dat is het verschil tussen de gelimiteerde wetenschap en de vrije kunst.

Dezelfde kunstenares maakte met 'Ground control: an opera in space' een opera met werknemers van de Nasa. Mensen zoals u en ik maken deel uit van een onvervalst Gesamtkunstwerk: bezwerend, breekbaar, spiritueel, en niet altijd even toonvast. Het werd een fanfare op de tonen van mensenstemmen, ukeleles en vele andere instrumenten.

Nelly Ben Hayoun - Space Orchestra
Nelly Ben Hayoun - Space Orchestra, Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Fotografie en kwantumfysica

In zijn 'Space project' ging fotograaf Vincent Fournier op zoek naar geografische verschillen op het vlak van de ruimtevaart. In Kazachstan vond hij parafernalia als zelfgemaakte raketjes vervaardigd uit petflessen. Groot is het contrast met het klinische John F. Kennedy Space Center van de Nasa in Florida. Het gaat steevast om uitstekende foto’s die de afgeschermde wereld van de ruimtevaart op anekdotische of filmische wijze capteren.

Het meest geavanceerde en hermetische werk dat in Hasselt te zien is, is 'Space is only noise if you can see' van de hand van Frederik De Wilde. De Wilde ging op zoek naar het zwartste zwart dat via een livedatastroom van het Departement of Quantum Science van de Autralian National University de ruimtes van Z33 binnen komt gedwarreld. De Wilde zorgde voor de visualisatie van de binnenkomende data. Het levert bijna onnavolgbare, etherische kunst op.

 Frederik De Wilde - Space is only noise if you can see
Frederik De Wilde - Space is only noise if you can see (c) Kristof Vrancken / Z33

 Frederik De Wilde - Space is only noise if you can see
Frederik De Wilde - Space is only noise if you can see (c) Frederik De Wilde

Zweven in de ruimte

Edith Dekyndt tekent met 'Major Tom' voor een van de eyecatchers op de expo. Een bal gevuld met helium zweeft in een afgesloten ruimte en wordt vergezeld door een soundtrack van wind en hartgeklop. Het betreffen audio-opnames die in ’77 met de missie Voyager II werden meegegeven voor het geval buitenaards leven ontdekt zou worden. Bezoekers glimlachen bij het zien van de grijze bal en betasten nu en dan geniepig het voorwerp. Jammer, want op het moment van de aanraking gaat de gewichtloze magie teloor. Overigens is de groezelige vloer een storende factor.

Verder onthouden we 'Astrobiology in the bakery' van de Britse kunstenaar Michael Burton. Gist in brooddeeg wordt tot leven gewekt door de warmte van een lichtbron, of een fysische simulatie van planeten die rond de zon roteren: de zon als bron van leven.

Op het einde is Angelo Vermeulens uit de kluiten gewassen ruimteschip 'Seeker' neergestreken. Vermeulen, doctor in de biologie, leefde een tijdje met mensen uit verschillende disciplines in het ruimteschip. Het project resulteert dus uit cocreatie, ook bezoekers mogen trouwens nog steeds hun steentje bijdragen. Met dit werk werpt Vermeulen vragen op bij het overleven in een ruimteschip.

Edith Dekyndt -  Major Tom
Edith Dekyndt -  Major Tom, Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Michael Burton - Astrobiology in the Bakery
Michael Burton - Astrobiology in the Bakery, Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Angelo Vermeuelen - Seeker [HS2]
Angelo Vermeuelen - Seeker [HS2], Space Odyssey 2.0, Z33 (c) Kristof Vrancken / Z33

Le silence éternel

'Le silence éternel de ces espaces infinis m'effraie' schreef Blaise Pascal in 1670 in zijn 'Pensées'. Sommigen huiveren bij het aanschouwen van de uitgestrekte sterrenhemel, anderen voelen zich mateloos aangetrokken. Het gegeven is altijd subliem van aard: afstoting en aantrekking zijn onafscheidelijk. Er bestaan klaarblijkelijk vele verschillende manieren om het heelal te benaderen, waarvan een aantal op een puike manier in Space Odyssey 2.0 gepresenteerd zijn.

De space race gaat intussen onverwijld verder: Can you hear me, major Tom? Can you hear me, major Tom? Here am I sitting in my tin can far above the Moon. Planet Earth is blue and there's nothing I can do.

Matthias Depoorter

De tentoonstelling Space Odyssey 2.0, nog tot 19 mei 2013 in Z33, Zuivelmarkt 33 in Hasselt.