Alter Nature: gevarieerd, goed opgebouwd en boeiend tot het einde (recensie)

Z33 en CIAP in Hasselt maakten elk een expo rond het thema ‘Alter Nature’. Daarin werpen hedendaagse kunstenaars een licht op ingrepen in de natuur en op het menselijk lichaam.

Zolang de mens bestaat, grijpt hij in de natuur in. Uit noodzaak, om te overleven. De mens is er na duizenden jaren ook almaar beter in geworden. De gevolgen maakten een zelfde evolutie door. We veranderen collectief de natuur en zijn tezelfdertijd een onderdeeltje van die natuur. Als een immense tuin bewerken we haar, zoals Mendel erwten bestoof en hun genetische achtergrond bestudeerde. Of we gaan als een wildeman tekeer tegen die natuur. Ook ons lichaam hebben we nooit onberoerd of ongeschonden gelaten: van efemeer schminken tot permanente varianten zoals tatoeages of cosmetische ingrepen.

‘Alter Nature: We Can’, met een knipoog naar Obama’s strijdvaardig en hoopvol adagio, laat in Z33 kunstenaars aan bod komen die op verschillende wijzen iets te zeggen hebben over ons ingrijpen in die natuurlijke wereld. ‘Alter Nature’ is een overkoepelend project van Z33 (Huis voor actuele kunst), Modemuseum Hasselt en CIAP (vereniging voor Culturele Informatie en Actueel Prentenkabinet) in samenwerking met MAD-Faculty, UHasselt, VIB (Vlaams Instituut voor Biotechnologie), KULeuven en bioSCENTer.

Moraliteit

Wat is onze attitude ten opzichte van de fauna en de flora? En in welke mate beïnvloeden evoluties in de biowetenschap die verworven waarden? Het valt op dat geen van de aanwezige kunstenaars een uitgesproken standpunt over ecologie inneemt of openlijk kritisch is. Het zich niet vastpinnen op een bepaalde visie, die voor de kunst betekenisverengend zou kunnen werken, betekent dan ook een verrijking voor de werken. De kunstenaars tonen liever dan te moeten oordelen. Misschien is dat oordelen de taak van de politiek en van sociaal geëngageerde organisaties en zou een expo van doemdenkers niet de meest boeiende wandeling opleveren. Toch voelt het slechts zijdelings behandelen van de natuurproblematiek in deze tentoonstelling niet als een gemis aan.


Julien Berthier - Le Paradoxe de Robinson - photo: Kristof Vrancken / Z33

Terwijl buiten de sneeuw met pakken uit de lucht komt vallen, zien we op de eerste verdieping bij het raam een palmboom verschijnen. Door het inschakelen van een blazer komt een stukje exotisch eiland met wuivende palm meters boven de grond tot leven. ‘Le paradox de Robinson’ van de jonge Fransman Julien Berthier (1975) toont het primaat van het visuele in onze cultuur, en herinnert aan een fake openhaard die uit elektrische vlammen opgetrokken is. Leuke vondst. Daarnaast zegt dit ook dat de mens in staat is om de natuur te transporteren en om haar de baas te zijn. In zijn meest elementaire vorm slaat dit op de mens die zijn tuin bewerkt. Niet enkel omwille van de opbrengst van de moestuin, maar ook omwille van de zegening van het esthetische of het veilige thuisgevoel dat eraan vastkleeft.

Hans Op de Beeck - Secret garden (2003) - photo: Kristof Vrancken / Z33
Hans Op de Beeck - Secret Garden (2003) photo: Kristof Vrancken/ Z33

Topwerk op de expo is Hans Op de Beecks (1969) 'Secret Garden'. In een levensgrote grijze, kleurloze installatie van een koer met omringende betonnen platen, een bankje en een doods boompje, zitten we als toeschouwer te turen naar een vijvertje met waterlelies. De simulatie van maanlicht en de doodse, bevroren stilte brengen een vreemde, maar indringende sfeer teweeg. De Fin Antti Laitinen (1975) creëerde dan weer een eiland in de Baltische zee door talloze zandzakken naar het water te dragen. Zijn absurde vlucht naar zee is een vlucht naar de natuur, iets wat – zeker in Europa – almaar lastiger wordt.

Azuma Makoto - Frozen Pine - photo: Kristof Vrancken / Z33
Azuma Makoto - Frozen Pine - photo: Kristof Vrancken / Z33

Azuma Makoto (1976) tekent voor het mooiste werk op de expo. Op vraag van de tentoonstellingsmakers behandelde hij een bonsai pijnboom met vriesmiddel. Het bevroren boompje wordt in een koelkast gepresenteerd. Zijn natuurlijke kleur vervaagt en het boompje sterft af, maar zijn schoonheid wordt bewaard. Nog mooier is de schitterende ijssculptuur zelf of het schaduwspel op de muur van zijn tegenhanger: een in een frame opgehangen bonsai. Dit is de meest poëtische passage in de tentoonstelling. Van bomen maken kunstenaars al eeuwenlang panelen voor schilderijen, maar sommigen hebben genoeg aan de ruwe grondstof.

Kunstmatig oor

De deeltentoonstelling ‘Alter Nature: Harder, Better, Faster, Stronger’ vormt een zoektocht naar de wortels van het lichaam. Het lichaam als een stuk natuur waaraan gesleuteld kan worden. Al sinds de mens bestaat, verandert hij zijn lichaam. Hij maakt het mooier of verminkt het. Lichaamscultuur is waarschijnlijk nooit meer aan de orde geweest dan anno 2011. Het westen snakt zo erg naar het perfecte en gezonde lichaam, dat het bijna op een pathologische queeste lijkt.

In CIAP, ondergebracht in een industrieel pand aan de Hasseltse Kanaalkom, laten de tentoonstellingsmakers verschillende zienswijzen de revue passeren: van onschuldige tot verregaande en choquerende opvattingen. Zelden, en dat heeft het gemeen met ‘Alter Nature: We Can’, poneren ze een zwart-witstelling.

Net omdat de expo zich op het menselijk lichaam concentreert, lokt hij dieperliggende emoties uit. Sommige kunstenaars confronteren ons met de vreemdste dingen. Zo’n voorbeeld is ‘Future Farm’ van de Brit Michael Burton. Bij Burton is het lichaam een potentiële draagmoeder. Zo zien we een vrouw die stamcellen op haar rug en voeten laat kweken. Burton stelt hiermee de lucratieve motieven van de farmaceutische industrie aan de kaak.


Michael Burton - Future Farm - Photo: Kristof Vrancken / CIAP

Bij performancekunst en de daaraan gerelateerde bodyart denken we spontaan aan mensen zoals Günter Brus, Paul McCarthy of Orlan. De mutilaties die de Franse kunstenares Orlan (1947) moedwillig onderging, doen ons enigszins denken aan wat Stelarc op de expo met zijn lichaam aanvangt. Via chirurgische ingrepen op haar gezicht probeerde Orlan op figuren uit beroemde schilder- en beeldhouwwerken lijken. Hiermee kantte ze zich tegen het stereotiepe beeld dat van de vrouw in onze sterk visuele cultuur opgehangen en daardoor opgedrongen wordt.


Stelarc - Ear on Arm - Photo: Kristof Vrancken / CIAP, courtesy Stelarc en Scott Livesey Galleries, Melbourne 

De in Cyprus geboren Australische performancekunstenaar Stelarc (Stelios Arkadiou) doet nog akeligere zaken met het lichaam, dat volgens de kunstenaar in het digitale tijdperk hopeloos verouderd en onaangepast is. De man gaat ver in het aftasten van de mogelijkheden en grenzen van het menselijk lichaam. Als nietsontziende performanceartiest gooit hij lijf en leden in de strijd, waarbij hij zich altijd verhoudt tot de wetenschappelijke vooruitgang. Zo liet hij chirurgisch een kunstmatig oor aan zijn arm vasthechten. Zoals we in Z33 zagen hoe we op commando natuur kunnen verplaatsen, zo verplaatste Stelarc een lichaamsdeel. Of zijn fascinatie voor de cyborg pertinente kunst genereert, is maar de vraag. Met een microfoon in het derde oor kan een internetgebruiker waar ook ter wereld oppikken wat het oor hoort. Of kan Stelarc er doodleuk in fluisteren. Vele malen stelt het team in CIAP een verbeterd lichaam voor: ‘harder, better, faster, stronger’! We zijn hiermee ver verwijderd van de esthetische scarificaties van de Nigeriaanse Ife, bekend van de cirkelvormige littekens op hun beelden.

Ruimte

Globaal gezien sluimeren de gekozen werken op beide expo’s op een goed niveau, met hier en daar wat pieken. De tentoonstellingen blijven alleszins van begin tot einde boeien. Ook door de variatie, het goede ritme en de communicatie van de werken onderling werkt ‘Alter nature’. Door het aantal kunstenaars per deeltentoonstelling te beperken krijgen de werken voldoende ruimte, zodat ze kunnen ademen. Al sterft de bevroren bonsai desondanks een mooie langzame dood.

Matthias Depoorter

‘Alter Nature: We Can’ tot 13 maart 2011 in Z33, Zuivelmarkt 33, Hasselt. www.z33.be
‘Alter Nature: Harder, Better, Faster, Stronger‘ tot 13 maart 2011 in CIAP, Armand Hertzstraat 21/1, Hasselt, www.ciap.be

Vanaf 29 januari 2011 openen ook volgende tentoonstellingen binnen het thema van Alter Nature:
' Alter Nature: The Unnatural Animal' tot 1 mei 2011 in Z33, Zuivelmarkt 33, Hasselt. www.z33.be
'Alter Nature: The Future That Never Was' tot 5 juni 2011 in Modemuseum Hasselt, Gasthuisstraat 11, Hasselt www.modemuseumhasselt.be

Het volledige programma van Alter Nature: www.alter-nature.be